Jeżeli ustaliliśmy już krąg spadkobierców, to często następnie musimy zająć się masą spadkową. Dalsze kroki zależą od tego, czy znamy jej skład oraz czy w masie znajdują się aktywa, pasywa – czy może jedno i drugie.
Spis inwentarza
Jeżeli nie mamy pewności, co dokładnie wchodzi w skład masy spadkowej, możemy zawnioskować o sporządzenie spisu inwentarza. Wniosek składa się do wybranego komornika (jeżeli w skład masy spadkowej wchodzi nieruchomość – komornik musi być wpisany na listę Sądu Rejonowego, w którego obszarze właściwości miejscowej znajduje się ona znajduje) wraz z informacją o znanych aktywach i pasywach. W toku postępowania ustalane są składniki masy spadkowej, poszukiwaniu są wierzyciele, a skład majątku jest wyceniany przez biegłych rzeczoznawców. Na samym końcu postępowania komornik sporządza protokół z dokonania spisu inwentarza. Protokół ten jest podstawą do rozliczenia długów spadkowych. Jeżeli w masie spadkowej znajdowały się wyłącznie pasywa, dokument ten jest podstawą do wykazania wierzycielom braku odpowiedzialności za zobowiązania spadkodawcy. Należy bowiem pamiętać, że w razie przyjęcia spadku z dobrodziejstwem inwentarza spadkobierca ponosi odpowiedzialność za długi spadkowe tylko do wartości ustalonego w wykazie inwentarza albo spisie inwentarza stanu czynnego spadku (czyli do wysokości aktywów). Z tego względu sporządzenie spisu inwentarza jest korzystne czasem nawet w sytuacji, gdy zmarły pozostawił same długi.
Dział spadku
Jeżeli w masie spadkowej znajdują się aktywa, a spadkobierców jest więcej niż jeden, stają się oni w chwili nabycia spadku – z mocy prawa – współwłaścicielami wszystkich składników masy. Aby zatem faktycznie „podzielić” spadek, należy dokonać działu spadku. Można tego dokonać umownie (jeżeli w skład spadku wchodzi nieruchomość – u notariusza) lub sądownie – to drugie rozwiązanie jest szczególnie polecane w sytuacji, w której spadkobiercy nie są w stanie się porozumieć albo mają odmienne zdania co do wartości poszczególnych składników masy. W wyniku postępowania sąd może podzielić majątek przyznając własność jego poszczególnych elementów spadkobiercom z obowiązkiem spłaty lub dopłaty pozostałych, albo też może dokonać sprzedaży licytacyjnej. W niektórych przypadkach zasadne jest pozostawienie współwłasności, aczkolwiek niekoniecznie w pierwotnym układzie.
Dział spadku może obejmować cały spadek, albo jego część. Sądowy dział spadku powinien co do zasady obejmować cały spadek, jednakże z ważnych powodów może być ograniczony do jego części (np. gdy w skład spadku wchodzi przedsiębiorstwo). Umowny dział spadku może objąć cały spadek lub być ograniczony do części spadku.
Jeżeli dział spadku następuje między zstępnymi (dzieci, wnuki, prawnuki) albo między zstępnymi i małżonkiem spadkodawcy, spadkobiercy ci są zobowiązani do zaliczenia na schedę spadkową otrzymanych od spadkodawcy darowizn oraz zapisów windykacyjnych. Wyjątkiem jest sytuacja, w której z oświadczenia spadkodawcy (zawartego np. w testamencie) lub z okoliczności wynika, że darowizna lub zapis windykacyjny zostały dokonane ze zwolnieniem od obowiązku zaliczenia. Spadkodawca może też zobowiązać inną osobę niż wymienioną powyżej do zaliczenia darowizny lub zapisu windykacyjnego na schedę spadkową, o ile ta osoba także jest jego spadkobiercą ustawowym.
* * *
Co jednak, jeżeli spadkodawca jeszcze za życia wyzbył się całego majątku i przekazał go innej osobie – trzeciej lub jednemu ze swoich spadkobierców – albo uposażył w testamencie tylko jednego ze swoich następców prawnych? Te kwestie regulują przepisy dotyczące zachowku.
r. pr. Małgorzata Maciejewska